عىلىم جاڭالىقتارىنا شولۋ. الەمدە العاش رەت ەمبريوننىڭ گەنەتيكالىق كەمىستىگى جويىلدى

دنق كوررەكتسياسى ارقىلى ەمبريون كەمىستىگى جويىلدى

عالىمدار گەنەتيكالىق اۋرۋدى جويۋ ءۇشىن العاش رەت ادام ەمبريونىنا حيميالىق وپەراتسيا جاسادى. زەرتتەۋ تۋرالى ماقالا Protein and Cell عىلىمي جۋرنالىندا جاريالاندى.

سۋن ياتسەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى ءۇش ميلليارد بەلگىدەن تۇراتىن گەنەتيكالىق كودتاعى قاتەلىكتى تۇزەدى. ولار دنق-سىندا مۋتاتسيا بار زەرتحانادا وسىرىلگەن ەمبريونعا وپەراتسيا جاسادى. عالىمدار جاڭا تەحنولوگيا باسقا دا گەنەتيكالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋگە سەپ بولادى دەپ بولجاپ وتىر.

گەنەتيكالىق كودتاعى ءبىر عانا وزگەرىس ادام ومىرىنە اسا قاۋىپتى قان اۋرۋى – بەتا-تالاسسەمياعا اكەلەدى. قىتاي عالىمدارى دنق-نى سكانەرلەپ, قاتەلىكتى تاۋىپ, كەمىستىكتى تۇزەدى.

ء«بىز ءبىرىنشى بولىپ ەمبريوننىڭ گەنەتيكالىق اۋرۋىن ەمدەدىك. زەرتتەۋ بەتا-تالاسسەميا عانا ەمەس, باسقا دا گەنەتيكالىق اۋرۋلاردى ەمدەۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشۋدىڭ العىشارتى بولادى. بۇل ءادىس بالالاردى تۇقىم قۋالايتىن اۋرۋلاردان ەمدەۋگە دە كومەكتەسە الادى», دەيدى عالىمدار.

گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى دەۆيد ليۋ قىتاي عالىمدارىنىڭ ەڭبەگىن حيميالىق حيرۋرگياعا جاتقىزدى. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءادىستىڭ جاناما اسەرى وتە از جانە تەحنولوگياسىنىڭ ناقتىلىعى جوعارى..

جاسى كەلگەن ادامنىڭ سالماق قوسۋعا بەيىمدىلىگىنە نە اسەر ەتەدى؟ 

قارتايعاندا ادامنىڭ تەز سالماق قوساتىنىن بايقاۋعا بولادى. ءتىپتى, جاس كەزىندە ارىق بولسا دا, ۋاقىت وتە كەلە ول قالپىنان ايىرىلۋى دا مۇمكىن. سونىمەن قاتار قارتتارعا ارىقتاۋ قيىنعا سوعىپ جاتادى. ونىڭ سەبەبىن انىقتاۋعا تىرىسقان عالىمداردىڭ ماقالاسى Nature عىلىمي جۋرنالىندا جاريالاندى.

يەل ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا, ۋاقىت وتە كەلە ادام اعزاسىنىڭ تولىقتىققا بەيىم بولۋ سەبەبى يممۋنيتەتتىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى بولادى.

ماقالادا يمۋن كلەتكالارى ادامداردىڭ بارلىعىندا بولاتىنى, ال مايداعى ماكروفاگ اتتى كلەتكالار ينفەكتسياعا جاۋاپ بەرەتىنى ايتىلعان. عالىمدار زەرتتەۋ ارقىلى ادام قارتايا باستاعاندا ارتىق ماي تۋرالى دابىل قاعاتىن كلەتكالار ۋاقىت وتە جۇمىسىن باسەڭدەتەتىنىن انىقتادى.

عالىمدار الدىمەن جۇيكە جۇيەسىنىڭ ماي كلەتكالارىمەن اقپارات الماساتىنى تۋرالى زەرتتەگەن. ياعني, ماي قاباتىنداعى گورمون ميداعى گيپوتالامۋسقا اسەر ەتكەن سوڭ ماي كلەتكالارىنا ارتىق ليپيدتەردى جويۋ تۋرالى كوماندا بەرىلەدى. ال ماكتروفاگتار ماي قاباتى مەن نەيروندار اراسىنداعى بايلانىستى ناشارلاتادى. ماقالادا ايتىلعانداي, يممۋن كلەتكالارى ادام قارتايعاندا ميعا ارتىق مايدى جويۋ تۋرالى سيگنال بەرەتىن نەيرومەدياتورلاردى جويادى.

ماقالا سوڭىندا اۆتورلار يممۋنيتەت جاستىق شاقتا مايدى جويا الماسا دا, ۋاقىت وتە كەلە ارىقتاۋعا كەدەرگى جاساۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.

ۇيىقتاپ جاتىپ تا جاڭا اقپارات قابىلداۋعا بولادى

ۇيىقتاپ جاتقان كەزدە مي تەك ەسكىنى ەستە ساقتاپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار جاڭا اقپاراتتى دا قابىلداي الادى. بۇل تۋرالى عالىمدار زەرتتەۋى Nature Communications جۋرنالىندا جاريالاندى.

ۇيقى كەزىندە ەستە ساقتاۋ قابىلەتى جاقساراتىنى, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى قىسقا مەرزىمدىدەن ۇزاق مەرزىمدى تۇرگە وتەتىنى بەلگىلى. جاقىندا نەيروبيولوگتار جاڭا زەرتتەۋ بارىسىندا ۇيقى كەزىندە مي جاڭا اقپاراتتى قابىلداي الاتىنىن دالەلدەدى.

بۇعان دەيىن توماس اندريللون مەن ونىڭ ارىپتەستەرى ۇيقىپتاپ جاتقاندا مي مۋزىكانى ەستيتىنىن, ۇيقىنىڭ ءار دەڭگەيىندە ءارتۇرلى قابىلدايتىنىن انىقتاعان بولاتىن. ەندى عالىمدار ۇيقى كەزىندە ەستىگەن نارسە ۇزاققا ساقتالۋى مۇمكىن بە, سونى انىقتاۋعا تىرىستى.

تاجىريبە بارىسىندا ۇيقىداعى ادامدارعا بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان سوڭ پايدا بولاتىن دىبىستارى بار ءۇنتاسپا قويىپ, ۇيىقتاپ جاتقان ادامداردى ەلەكتروەنتسەفالوگرافيا ارقىلى باقىلاعان. زەرتتەۋشىلەر انىقتاعانداي, REM-ۇيقى كەزىندە ەستىگەن نارسە ادام ەسىندە قالاتىن بولىپ شىقتى. اۆتورلاردىڭ ايتۋىنشا, وسى دەڭگەيدە ميدا جاڭا اقپاراتتى قابىلداۋ كەزىندە بولاتىن تولقىندار بايقالعان.

ءسۇت بەزى راگىن انىقتاۋدىڭ جاڭا ءادىسى تابىلدى

مانچەستەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى ءسۇت بەزى راگىنىڭ پايدا بولۋ قاۋپىن دۇرىس انىقتاۋ ماستەكتوميانىڭ الدىن الۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەيدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, قان مەن سىلەكەي تالداۋى ارقىلى ءسۇت بەزى راگىنىڭ پايدا بولۋىنا اسەر ەتەتىن 18 گەنەتيكالىق ۆارياتسيانى انىقتاۋعا بولادى. عالىمدار بۇل تەست اتالعان اۋرۋدىڭ دياگنوستيكاسىندا ۇلكەن جەتىستىك بولادى دەيدى. 

الدىمەن مانچەستەردەگى سەنت مەري جانە ۋيزەنشوۋ اۋرۋحانالارىندا وتباسىندا ءسۇت بەزى راگىمەن اۋىرعان جاقىندارى بار ايەلدەر BRCA1 جانە BRCA2 گەنىنىڭ مۋتاتسياسىنا اناليز تاپسىرادى. اتالعان تەست بويىنشا زەرتتەۋدى باسقاراتىن پروفەسسور گارەت ەۆانستىڭ ايتۋىنشا, BRCA گەنىندە مۋتاتسيا بار ايەلدەردە ءسۇت بەزى راگىنىڭ قاۋپى 30% - 90%-دى قۇرايدى.

تەست ناتيجەسىندە عالىمدار ءسۇت بەزىنىڭ جاعدايىن, نەشە جاستا بالالى بولعانىن ەسكەرە وتىرىپ الداعى 10 جىلعا راكتىڭ پايدا بولۋ مۇمكىندىگىن ناقتى ايتا الادى.

بۇرىن تەك گەندە مۋتاتسيا ارقىلى عانا راكتىڭ قاۋپى انىقتالىپ, ايەلدەر الدىن الا شەشىم قابىلداپ جاتاتىن. ال جاڭا ءادىس ەندى ناقتى شەشىم قابىلداۋعا كومەكتەسپەك.

ماقالا اۆتورلارى اتالعان تەست كوپشىلىككە قولجەتىمدى بولعانىن قالايتىنىن جازىپتى. ال زەرتتەۋ جاساۋعا كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى, اقش, اۆستراليا مەن ەۆروپا زەرتتەۋشىلەرى قاتىسىپ, 60 مىڭ ايەلدىڭ اناليزىنە تالداۋ جاساعان. الداعى ەكى جىلدا تەست جەتىلدىرىلىپ, ءسۇت بەزى راگىنا اسەر ەتەتىن 300 گەنەتيكالىق ۆارياتسيانى انىقتاۋ جوسپارلانۋدا.

گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,

"ەگەمەن قازاقستان"